TÜBİTAK TEYDEB Ticarileşme İzleme Süreci Nedir?

TÜBİTAK TEYDEB destekli projelerde başarı artık yalnızca teknik çıktının tamamlanmasıyla sınırlı değildir. Projenin pazara çıkması, satışa dönüşmesi, maliyet avantajı sağlaması, fikri hak üretmesi veya firma kaynaklarında ölçülebilir bir gelişim yaratması da destek sürecinin önemli bir parçası haline gelmiştir.

Bu nedenle TÜBİTAK TEYDEB Ticarileşme İzleme Süreci, desteklenen Ar-Ge projelerinin ekonomik hayata kazandırılıp kazandırılmadığını takip eden stratejik bir değerlendirme mekanizmasıdır. TÜBİTAK dokümanlarında ticarileşme başarısına göre firmaların yeni proje başvurularında ek puan alabileceği belirtilmektedir. Firmanın Ticarileşme Başarı Puanı, sonraki proje başvurularında referans alınabilmektedir.

Başka bir ifadeyle bu süreç, firmanın “Ar-Ge yapabilme” kapasitesinin yanı sıra, “Ar-Ge çıktısını ticari değere dönüştürebilme” kabiliyetini de görünür hale getirir.

TÜBİTAK Neden Ticarileşme Performansını İzliyor?

TÜBİTAK’ın son yıllardaki yaklaşımı, yalnızca proje dosyası üzerinde güçlü görünen değil; pazarda karşılık bulabilecek, firmaya ve ülke ekonomisine katma değer sağlayabilecek projeleri destekleme yönündedir.

Bu kapsamda ticarileşme izleme süreci üç temel amaca hizmet eder:

1. Desteklenen Ar-Ge projesinin ekonomik çıktıya dönüşüp dönüşmediğini görmek,
2. Firmanın proje sonrası satış, ihracat, maliyet avantajı ve kurumsal gelişim performansını ölçmek,
3. Gelecekteki TÜBİTAK başvurularında firmanın ticarileşme geçmişini değerlendirmeye dahil etmek.

Dolayısıyla ticarileşme raporları, yalnızca idari bir yükümlülük değil; firmanın TÜBİTAK nezdindeki performans geçmişini etkileyen stratejik belgelerdir.

Ticarileşme İzleme Süreci Ne Zaman Başlar?

Yaygın kanaatin aksine ticarileşme izleme süreci yalnızca proje bittikten sonra başlamaz. Ticarileşme yaklaşımı, proje başvuru aşamasında kurgulanmalı; proje yürütülürken güncellenmeli ve proje tamamlandıktan sonra ölçülebilir sonuçlarla raporlanmalıdır.

TÜBİTAK yöntem dokümanına göre projenin destek süresinin son döneminde firma tarafından Proje Sonuç Raporu ile birlikte Ticarileşme Planı sunulur. Proje destek süresi içinde ticarileşme gerçekleşmişse, Ticarileşme Planı ekinde ticarileşme çalışmalarını ve kazanımları içeren Ticarileşme Raporu da sunulur. İzlemenin devamına karar verilirse firmadan 1., 3. ve 5. yıl sonunda sırasıyla TR1, TR2 ve TR3 raporları alınır.

TÜBİTAK Ticarileşme İzleme Takvimi

Ticarileşme izleme süreci genel olarak aşağıdaki akışla ilerler:

Bu nedenle ticarileşme izleme süreci, proje bitince hatırlanacak bir raporlama değil; proje yazım aşamasından itibaren planlanması gereken bir performans yönetimi sürecidir.

Ticarileşme Başarı Puanı Nedir?

TBP, ticarileşme izlemesine konu olan her bir proje için hesaplanan puandır. FTBP ise firmanın son beş yıl içindeki projelerinden aldığı TBP’lerin aritmetik ortalamasıdır.

Henüz hiç Ticarileşme Raporu alınmamış ve ‘Ticarileşme İzlemesi Sürüyor’ durumunda bulunan proje FTBP hesabına dahil edilmez. Bu nedenle FTBP, yalnızca proje sayısına değil, raporu alınmış projelerin güncel TBP sonuçlarına göre değişir.

Ticarileşme Raporunda Hangi Bilgiler Hazırlanmalıdır?

Ticarileşme Raporu teknik bir faaliyet özeti gibi değil, proje çıktısının ekonomik etkisini doğrulayan bir performans raporu olarak hazırlanmalıdır.

Satış verilerinde yurt içi ve yurt dışı tutarlar ayrı gösterilmeli; satışın proje çıktısıyla ilişkisi ve firmaca bildirilen atıf yüzdesinin gerekçesi açıklanmalıdır.

Maliyet etkisinde proje öncesi ve sonrası sabit/değişken maliyetler aynı yöntemle karşılaştırılmalı; kullanılan dönem, üretim miktarı, birim maliyet ve varsayımlar açıkça belirtilmelidir.

Firma kaynaklarındaki değişim kapsamında toplam personel, Ar-Ge personeli ve Ar-Ge harcamalarındaki proje kaynaklı artışlar gösterilmelidir.

Diğer çıktılar ve kazanımlar kapsamında proje çıktısıyla ilişkili fikri hak başvuru veya tescilleri, lisans gelirleri, kapasite yatırımları, yeni ürün/hizmet/süreçler ve başlatılan yeni projeler raporlanabilir.

Yeni müşteri, yeni pazar veya pilot uygulama bilgileri destekleyici niteliktedir; doğrudan puan oluşturabilmesi için satışa, maliyet etkisine veya yöntem dokümanında sayılan diğer ölçülebilir kazanımlara dönüşmesi gerekir.

Ticarileşme Başarı Puanı Nasıl Hesaplanır?

TBP hesabı proje türüne göre değişir. Projeler ürün, ürün + süreç veya süreç projesi olarak değerlendirilir. Puanlar 100’ü geçemez.

Satış puanı hesaplanırken önce satış tutarı, firmanın bu satışın proje çıktısıyla ilişkisini göstermek üzere bildirdiği yüzde ile çarpılır. Ardından düzeltilmiş ve kümülatif satış tutarı, projeye verilen toplam destek tutarına bölünür.

Satış performansı formülü şöyledir:

Düzeltilmiş kümülatif satış = Kümülatif satış tutarı x Proje çıktısına atfedilen oran

Satış performansı = Düzeltilmiş kümülatif satış / Toplam destek tutarı

Yurt içi ve yurt dışı satış performansları ayrı ayrı hesaplanır. Satışlar TR dönemlerinde kümülatif dikkate alınır.

Ürün Projelerinde Puanlama

Ürün projelerinde satış puanları, satış performansı oranının eşiklerine göre belirlenir. Oranın 1’i aşmaması halinde ilgili satış kaleminden doğrudan puan oluşmaz; ancak yurt içi ve yurt dışı oranlarının her biri ayrı ayrı 1’den küçükken toplamlarının 1’i aşması durumunda istisna olarak tek bir 12,5 puan verilir.

* Yurt içi ve yurt dışı performanslarının her biri 1’in altında, toplamları 1’in üstünde ise istisna olarak tek bir 12,5 puan verilir.

Ürün + Süreç Projelerinde Puanlama

Ürün + süreç projelerinde satış puanlarına ek olarak maliyet değişimi 10 puan, firma kaynaklarındaki değişim 5 puan ve diğer çıktılar ile kazanımlar 10 puan olarak değerlendirilir. Bu kalemlerde puan alınabilmesi için kazanımın projeden kaynaklandığının ortaya konulması gerekir.

* Yurt içi ve yurt dışı performanslarının her biri 1’in altında, toplamları 1’in üstünde ise istisna olarak tek bir 12,5 puan verilir.

Süreç Projelerinde Ticarileşme Nasıl Değerlendirilir?

Süreç projelerinde doğrudan ürün satışı aranmaz. Puanlama; maliyet değişimi 50 puan, firma kaynaklarındaki değişim 20 puan ve diğer çıktılar ile kazanımlar 30 puan üzerinden yapılır.

Üretim süresinin kısalması, iş gücü verimliliği, enerji tüketimi, hata veya fire oranı gibi göstergeler tek başına otomatik puan oluşturmaz. Bu göstergelerin proje çıktısından kaynaklanan sabit veya değişken maliyet düşüşüne, kapasite artışına ya da diğer somut kazanımlara nasıl dönüştüğü sayısal olarak açıklanmalıdır.

Örneğin enerji tüketimindeki azalma, tüketim miktarı ve birim enerji maliyeti kullanılarak yıllık maliyet etkisine çevrilebilir. Hata oranındaki düşüş ise azalan hurda, yeniden işleme ve işçilik maliyetleriyle ilişkilendirilebilir.

TBP Hesabında Birikimli Puanlama Kuralları

Satışlar kümülatif hesaplanır. TR1’de oluşan satış tutarı TR2 ve TR3 hesaplarında toplam satışa dahil edilir.

Ticarileşme puanı birikimlidir. Varsa TR0 puanı TR1’den, TR1 puanı TR2’den ve TR2 puanı TR3’ten yüksek olamaz; başka bir ifadeyle sonraki rapor döneminde TBP önceki dönemin altına düşürülemez.

Maliyet değişimi, firma kaynaklarındaki değişim ve diğer çıktılar ile kazanımlar kalemlerinden önceki bir raporda alınan puanlar sonraki raporlarda silinmez.

Toplam TBP 100 puanı geçemez.

Resmî Hesaplama Örneği

Bir ürün projesinde toplam destek tutarı 4.000.000 TL, proje çıktısına atfedilen satış oranı yüzde 100 olsun.

TR1 döneminde kümülatif yurt içi satış 8.000.000 TL ise satış performansı 8.000.000 / 4.000.000 = 2 olur ve 15 puan alınır.

TR2 döneminde kümülatif yurt içi satış 13.000.000 TL’ye yükselirse performans 3,25 olur ve puan 22,5’e çıkar.

TR3 döneminde kümülatif yurt içi satış 16.000.000 TL olursa performans 4 olur ve puan 22,5 olarak kalır. Bir sonraki eşik olan 30 puan için performansın 5’i aşması gerekir.

Ticarileşme Raporu Sunulmazsa Ne Olur?

Ticarileşme izleme sürecinde en önemli risklerden biri, firmanın rapor veya bilgi yazısı sunmamasıdır.

TÜBİTAK yöntem dokümanına göre Ticarileşme Raporu gönderilmezse firmadan raporu göndermesi veya göndermeme gerekçesini içeren bilgi yazısı istenir. TR ya da bilgi yazısı alınamaması halinde proje için “Ticarileşme İzlemesi Başarısız” kararı alınır ve ilgili proje için TBP -12,5 olur.

Bu nedenle, ticarileşme gerçekleşmemiş olsa bile sürecin cevapsız bırakılmaması gerekir. Ticarileşme henüz sağlanamadıysa bunun gerekçeleri, pazar koşulları, yatırım ihtiyacı, müşteri görüşmeleri ve gelecek planı açık şekilde sunulmalıdır.

PRODİS Üzerinden Ticarileşme İzleme Süreci Nasıl Yönetilir?

TÜBİTAK TEYDEB süreçleri PRODİS üzerinden yürütülmektedir. Ticarileşme izleme raporları ve mali bilgi formları da sistem üzerinden hazırlanır, kontrol edilir ve yetkili kişi tarafından e-imza ile onaylanır.

Danışmanlık desteğiyle rapor hazırlanabilir; ancak sisteme girilen verilerin doğruluğu ve e-imza ile yapılan beyanların sorumluluğu firma yetkilisine aittir. Bu nedenle rapor gönderilmeden önce satış, maliyet, fatura, sözleşme ve muhasebe verileri mutlaka kontrol edilmelidir.

Ticarileşme İzleme Sürecinde En Sık Yapılan Hatalar

TÜBİTAK ticarileşme raporlamasında firmaların en sık yaptığı hatalar şunlardır:

• Proje tamamlandıktan sonra ticarileşme planını ilk kez düşünmek,
• Satış faturalarını proje çıktısıyla ilişkilendirememek,
• Süreç projelerinde maliyet avantajını ölçmemek,
• Ticarileşme raporunu yalnızca teknik faaliyet raporu gibi yazmak,
• Fikri hak, yeni müşteri, yatırım, ihracat veya kapasite artışı gibi kazanımları rapora dahil etmemek,
• Rapor dönemlerini ve bildirimleri takip etmemek,
• Ticarileşme gerçekleşmediğinde bilgi yazısı sunmadan süreci cevapsız bırakmak.

Bu hatalar, yalnızca ilgili proje için değil; firmanın gelecekteki TÜBİTAK başvurularında kullanabileceği ticarileşme başarı geçmişi açısından da risk oluşturabilir.

Firmalar Ticarileşme Sürecini Nasıl Stratejik Yönetmeli?

Ticarileşme izleme süreci, proje bittikten sonra hazırlanacak bir belge olarak görülmemelidir. En doğru yaklaşım, ticarileşme stratejisinin proje başvurusundan itibaren tasarlanmasıdır.

Firmalar için önerilen stratejik yaklaşım şöyledir:

Başarılı bir ticarileşme raporu; teknik anlatım, mali veri, pazar bilgisi ve stratejik yorumun birlikte sunulduğu bütünsel bir dokümandır.

Alkaze Danışmanlık Ticarileşme İzleme Sürecinde Nasıl Destek Sağlar?

Alkaze Danışmanlık olarak TÜBİTAK TEYDEB projelerinde yalnızca başvuru ve dönem raporlaması değil, proje sonrası ticarileşme izleme sürecinin de stratejik şekilde yönetilmesi gerektiğine inanıyoruz.

Amacımız, firmaların TÜBİTAK yükümlülüklerini yerine getirmesi ile birlikte Ar-Ge çıktılarından ölçülebilir ekonomik değer üretme kapasitesini görünür hale getirmesidir.

Sık Sorulan Sorular

TÜBİTAK TEYDEB ticarileşme izleme süreci nedir?

TÜBİTAK TEYDEB ticarileşme izleme süreci, desteklenen Ar-Ge projelerinin proje tamamlandıktan sonra satış, ihracat, maliyet avantajı, fikri hak, yatırım ve firma kaynaklarındaki gelişim gibi göstergeler üzerinden takip edilmesidir.

Ticarileşme Raporu ne zaman sunulur?

İzleme süreci devam eden projelerde Ticarileşme Raporları 1., 3. ve 5. yıl sonunda TR1, TR2 ve TR3 olarak sunulur. Proje destek süresi içinde ticarileşme gerçekleşmişse, proje son döneminde Ticarileşme Planı ekinde Ticarileşme Raporu da sunulabilir.

Ticarileşme Başarı Puanı neden önemlidir?

Ticarileşme Başarı Puanı, firmanın desteklenen projelerinden ekonomik değer üretme performansını gösterir. Firmanın son 5 yıldaki proje puanlarının ortalaması FTBP olarak dikkate alınır ve yeni proje başvurularında ek puan avantajı açısından önem taşıyabilir.

Ticarileşme gerçekleşmediyse rapor sunmak gerekir mi?

Evet. Ticarileşme henüz gerçekleşmemiş olsa bile durumun gerekçeleri, pazar koşulları, müşteri görüşmeleri, yatırım ihtiyacı ve gelecek planları açıklanmalıdır. Rapor veya bilgi yazısı sunulmaması başarısızlık ve negatif puan riski doğurabilir.

Süreç projelerinde satış yoksa başarı nasıl ölçülür?

Süreç projelerinde başarı, satıştan ziyade firmanın iç operasyonlarında yarattığı ekonomik fayda üzerinden ölçülür. Maliyet düşüşü, verimlilik artışı, kapasite artışı, hata oranının azalması veya Ar-Ge kaynaklarında gelişim bu kapsamda değerlendirilebilir.