Ar-Ge Merkezleri ve Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde personel takibi, yalnızca çalışanların işe giriş ve çıkış saatlerinin kayıt altına alınmasından ibaret değildir. Personelin hangi projede, ne kadar süre çalıştığı, Ar-Ge faaliyetlerine ayırdığı zaman, merkez veya bölge dışında geçen süreleri ve bu kayıtların bordro ile teşvik hesaplamalarına doğru yansıtılması gerekir.
Bu noktada PDKS (Personel Devam Kontrol Sistemi) önemli bir veri kaynağıdır. Ancak özellikle 5746 sayılı Kanun kapsamında faaliyet gösteren Ar-Ge Merkezlerinde PDKS kayıtlarının Tam Zaman Eşdeğer (TZE) hesabıyla birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Çünkü bir Ar-Ge Merkezinde önemli olan yalnızca kaç personelin çalıştığı değil, bu personelin Ar-Ge faaliyetlerine ne kadar çalışma süresi ayırdığıdır.
PDKS Nedir?
PDKS, yani Personel Devam Kontrol Sistemi; çalışanların işe giriş ve çıkış saatleri, çalışma süreleri, izinleri, devamsızlıkları ve benzeri personel hareketlerinin elektronik ortamda kayıt altına alınmasını sağlayan sistemlerin genel adıdır.
Kartlı geçiş, mobil uygulama, turnike, şifreli giriş veya farklı kimlik doğrulama sistemleri üzerinden kullanılabilir.
PDKS kayıtları özellikle personelin fiziki devam durumunun, günlük ve aylık çalışma sürelerinin ve puantaj bilgilerinin kontrolünde önemli bir veri kaynağıdır.
Ancak burada kritik bir ayrım bulunmaktadır:
Bir personelin işyerinde 8 saat bulunması, bu 8 saatin tamamında Ar-Ge faaliyeti gerçekleştirdiği anlamına gelmez.
Bu nedenle Ar-Ge Merkezi ve teknopark uygulamalarında PDKS kayıtlarının proje bazlı çalışma süreleri, puantajlar, personel görevleri, izin kayıtları ve bordro verileriyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Nedir?
Tam Zaman Eşdeğer veya kısaca TZE, Ar-Ge Merkezi personel sayısının yalnızca kişi adedi üzerinden değil, çalışma süreleri dikkate alınarak hesaplanmasını sağlayan kavramdır.
5746 sayılı Kanun kapsamında Ar-Ge Merkezi olabilmenin temel şartlarından biri belirlenen asgari tam zaman eşdeğer Ar-Ge personeli sayısının sağlanmasıdır.
Genel uygulamada Ar-Ge Merkezleri için en az 15 tam zaman eşdeğer Ar-Ge personeli bulunması gerekir. Bazı sektörlerde ise asgari sınır 30 TZE olarak uygulanmaktadır.
Buradaki önemli ifade “15 personel” değil, “15 tam zaman eşdeğer Ar-Ge personeli” olmasıdır.
Örneğin bir işletmede 15 Ar-Ge çalışanının bulunması tek başına 15 TZE anlamına gelmez. Bu çalışanların Ar-Ge faaliyetlerine ortalama yüzde 50 oranında zaman ayırdığı bir senaryoda toplam değer yaklaşık 7,5 TZE seviyesinde olacaktır.
Dolayısıyla Ar-Ge Merkezi kurmayı planlayan bir işletmenin yalnızca organizasyon şemasındaki personel sayısına değil, çalışanların fiili Ar-Ge çalışma sürelerine ve bu sürenin sürdürülebilirliğine bakması gerekir.
Ar-Ge Merkezi kurmak için kaç personele ihtiyaç vardır? 15 personel ile 15 TZE arasındaki fark nedir? TZE hesabında çalışma süreleri neden önemlidir? Videomuzda bu soruları uygulamadaki örneklerle ele alıyoruz.
Ar-Ge Merkezlerinde TZE Nasıl Hesaplanır?
Mevzuata göre Ar-Ge veya tasarım merkezinde çalışan tam zaman eşdeğer personel sayısı, çalışanların üçer aylık dönemler itibarıyla toplam çalışma süresinin, bir kişinin aynı dönemdeki tam zamanlı çalışma süresine bölünmesiyle hesaplanır.
Bu üç aylık dönemler işletmenin geçici vergilendirme dönemleriyle ilişkilidir. Haftalık 45 saatin üzerindeki çalışma süreleri ve ek çalışma süreleri TZE hesabında dikkate alınmaz.
Bu düzenleme önemli bir sonucu beraberinde getirir: Ar-Ge Merkezi açısından personel planlamasının yalnızca aylık olarak değil, üç aylık dönemler dikkate alınarak yapılması gerekir.
Bir ay yaşanan personel çıkışı, uzun süreli izin, çalışma süresindeki değişiklik veya proje eforunun azalması tek başına merkezin şartı kaybettiği anlamına gelmeyebilir. Ancak üç aylık dönemin toplamında asgari TZE şartının altına düşülmesi ciddi bir teşvik riski oluşturur.
Nitekim herhangi bir üç aylık dönemde asgari Ar-Ge veya tasarım personeli çalıştırma şartını ihlal eden işletmelerin, şartın ihlal edildiği tarihten yeniden sağlandığı tarihe kadar 5746 sayılı Kanun kapsamındaki destek ve teşviklerden yararlanamayacağı düzenlenmiştir.
Bu nedenle Ar-Ge Merkezi personel sayısının yalnızca dönem sonunda kontrol edilmesi yerine, TZE’nin ay içinde düzenli olarak simüle edilmesi daha doğru bir yönetim yaklaşımıdır.
Destek Personeli TZE Hesabına Dahil Edilir mi?
Ar-Ge Merkezinde çalışan her personel asgari Ar-Ge personeli TZE sayısına dahil edilmez.
Araştırmacı ve teknisyenlerden oluşan Ar-Ge personeli ile destek personelinin mevzuattaki statüsü birbirinden farklıdır. Asgari Ar-Ge personeli şartı Ar-Ge personeli üzerinden değerlendirilir.
Destek personeli için ise teşviklerden yararlanabilecek personele ilişkin ayrıca bir sınır bulunmaktadır. 5746 sayılı Kanuna göre gelir vergisi stopajı ve sigorta primi işveren hissesi teşviklerinden yararlanabilecek destek personelinin TZE sayısı, toplam tam zamanlı Ar-Ge veya tasarım personelinin yüzde 10’unu geçemez.
Bu nedenle personelin yalnızca PDKS sistemine tanımlanmış olması veya Ar-Ge Merkezi organizasyonunda görev alması, otomatik olarak asgari TZE hesabına dahil edileceği anlamına gelmez.
PDKS ile TZE Arasındaki İlişki Nedir?
PDKS, TZE hesabının önemli girdilerinden biridir ancak tek başına TZE hesabı değildir.
Sağlıklı bir Ar-Ge personel yönetiminde PDKS kayıtları; proje bazlı efor kayıtları, puantajlar, izin ve rapor bilgileri, merkez dışında geçirilen süreler, personel görev tanımları ve bordro kayıtlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Örneğin PDKS sisteminde personelin 09.00–18.00 arasında Ar-Ge Merkezinde bulunduğu görülürken proje kayıtlarında aynı personelin farklı bir operasyonel faaliyette çalıştığı görülüyorsa, yalnızca PDKS kaydına dayanılarak bu sürenin tamamını Ar-Ge süresi kabul etmek doğru olmayacaktır.
Tersi şekilde mevzuat kapsamında teşvike konu olabilecek bazı merkez dışı çalışma sürelerinin fiziki PDKS kayıtlarında görünmemesi de bu sürelerin otomatik olarak kapsam dışı olduğu anlamına gelmez. Yönetmelik, şartları sağlayan merkez dışı çalışma sürelerinin TZE hesabında dikkate alınabilmesine imkân tanımaktadır.
Bu nedenle doğru yaklaşım, farklı kayıt sistemlerinin birbirini doğrulamasıdır.
Uzaktan Çalışma ve Merkez Dışı Sürelerde PDKS
Uzaktan veya merkez dışında çalışma uygulamaları PDKS yönetimini daha da önemli hale getirmiştir.
Fiziki giriş-çıkış sistemi doğal olarak evden veya farklı bir lokasyondan çalışan personelin çalışma süresini göstermez. Bu nedenle uzaktan ve merkez dışında gerçekleştirilen çalışmaların proje görevleri, çalışma kayıtları ve mevzuatta öngörülen diğer belgelerle desteklenmesi gerekir.
Merkez veya bölge dışında çalışma oranları ve bu sürelerin teşvik kapsamına alınmasına ilişkin düzenlemeler dönemsel olarak değişebildiğinden, uygulamanın ilgili dönemde yürürlükte bulunan mevzuata göre değerlendirilmesi önemlidir.
Teknoparklarda PDKS Kullanımı
Teknopark firmaları açısından PDKS’nin fonksiyonu Ar-Ge Merkezlerinden bir miktar farklıdır.
4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu kapsamındaki firmalarda, Ar-Ge Merkezlerindeki gibi genel bir “15 TZE Ar-Ge personeli” şartı bulunmamaktadır. Buna karşılık personelin hangi projede görev yaptığı, bölge içindeki ve mevzuat kapsamında bölge dışındaki çalışma süreleri ile teşvike konu ücretlerin doğru belirlenmesi önem taşır.
Bu nedenle teknopark firmalarında PDKS ve personel devam kayıtlarının yönetici şirket kayıtları, proje bilgileri, bölge dışı çalışma bildirimleri ve bordro süreçleriyle uyumlu olması gerekir.
Dolayısıyla hem Ar-Ge Merkezlerinde hem de teknoparklarda temel prensip aynıdır:
Personelin nerede bulunduğundan çok, teşvike konu faaliyeti hangi süreyle ve hangi proje kapsamında gerçekleştirdiğinin kayıtlarla ortaya konulabilmesi gerekir.
PDKS ve TZE Yönetiminde Sık Yapılan Hatalar
Uygulamada en sık karşılaşılan sorunlar; eksik veya hatalı giriş-çıkış kayıtları, personelin tüm çalışma süresinin otomatik olarak Ar-Ge süresi kabul edilmesi, proje eforlarının güncellenmemesi, izin ve raporların doğru işlenmemesi, birden fazla projede çalışan personelin sürelerinin doğru dağıtılmaması, PDKS ile bordro kayıtlarının uyuşmaması ve TZE’nin yalnızca yıl sonunda kontrol edilmesidir.
Özellikle Ar-Ge Merkezlerinde personel hareketliliğinin yüksek olduğu dönemlerde asgari TZE sınırına çok yakın çalışılması önemli bir risk yaratabilir.
Örneğin 15 TZE şartına tabi bir işletmenin tam sınırda personel planlaması yapması; işten ayrılma, uzun süreli izin, görev değişikliği veya çalışma süresindeki azalma nedeniyle üç aylık ortalamanın kısa sürede aşağı düşmesine neden olabilir.
Bu nedenle Ar-Ge Merkezi kurulmadan önce yalnızca mevcut personel sayısının değil, sürdürülebilir TZE kapasitesinin değerlendirilmesi gerekir.
PDKS Kayıtları Ar-Ge Merkezi Denetimlerinde Nasıl Değerlendirilir?
Ar-Ge Merkezi denetimlerinde PDKS kayıtları personelin çalışma durumunu destekleyen önemli belgelerden biridir. Ancak denetim açısından esas olan tek bir kayıt değil, kayıtların birbirleriyle tutarlılığıdır.
PDKS çıktılarının proje çalışma kayıtları, personel görev tanımları, yıllık izin ve rapor bilgileri, TZE hesapları, bordrolar ve teşvik uygulamalarıyla birlikte aynı tabloyu göstermesi beklenir.
Bu nedenle iyi bir PDKS yönetimi yalnızca İnsan Kaynakları departmanının sorumluluğunda görülmemelidir. Ar-Ge, İnsan Kaynakları, Mali İşler ve gerektiğinde bilgi teknolojileri birimlerinin koordineli çalışması gerekir.
Ar-Ge Merkezi Kurmak İçin 15 Çalışan Yeterli mi?
Her zaman değil.
En sık karşılaşılan yanlış anlaşılmalardan biri budur. Genel uygulamada gerekli olan sayı 15 çalışan değil, 15 tam zaman eşdeğer Ar-Ge personelidir.
Bu nedenle tam sınırda 15 kişilik bir kadroyla Ar-Ge Merkezi planlamak, çalışma süreleri ve personel hareketleri dikkate alınmadığında riskli olabilir.
Ar-Ge Merkezi başvurusu öncesinde personel niteliği, Ar-Ge projeleri, çalışma süreleri ve tahmini TZE hesabının birlikte değerlendirilmesi daha doğru olacaktır.
TZE Şartını Sağlayamayan Firmalar Ar-Ge Teşviklerinden Yararlanamaz mı?
Ar-Ge Merkezi olamamak, şirketin hiçbir Ar-Ge veya teknoloji teşvikinden yararlanamayacağı anlamına gelmez.
Firmanın faaliyet konusu, yürüttüğü projeler, personel yapısı ve yatırım modeli dikkate alınarak Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, TÜBİTAK destekleri veya diğer Ar-Ge ve yenilik destek mekanizmaları değerlendirilebilir.
Bu nedenle her işletme için doğrudan Ar-Ge Merkezi yapılanmasını hedeflemek yerine, şirketin mevcut yapısına en uygun teşvik modelinin belirlenmesi gerekir.
Alkaze Ar-Ge Merkezi ve Teknopark Danışmanlığı
Ar-Ge Merkezi ve teknopark uygulamalarında personel takibi; yalnızca PDKS kayıtlarının tutulması değil, bu kayıtların proje, TZE, bordro ve teşvik uygulamalarıyla birlikte yönetilmesini gerektirir.
Alkaze Danışmanlık olarak Ar-Ge Merkezi başvuru ve yürütme süreçleri, TZE ve personel yapısının değerlendirilmesi, faaliyet raporlarının hazırlanması, teşvik uygulamalarının kontrolü ve Bakanlık denetimlerine hazırlık süreçlerinde firmalara danışmanlık desteği sunuyoruz.
Mevcut personel yapınızın Ar-Ge Merkezi için yeterli olup olmadığını, TZE hesaplamalarınızı veya PDKS kayıtlarınızın teşvik süreçleriyle uyumunu değerlendirmek için Alkaze Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.