Günümüzün rekabetçi Ar-Ge ekosisteminde, bir fikrin sadece “yenilikçi” olması, kamu fonlarına erişim veya pazar başarısı için yeterli değildir. Projenin ticarileşme yolculuğunda nerede durduğunu nesnel bir metrikle ifade edemeyen girişimler, en büyük sermayeleri olan “zamanı” ve “fon kaynaklarını” kaybetme riskiyle karşı karşıyadır.

Bu noktada, uluslararası literatürde TRL (Technology Readiness Level), TÜBİTAK terminolojisinde ise THS (Teknoloji Hazırlık Seviyesi) olarak bilinen kavram, Ar-Ge projelerinin “yeni para birimi” haline gelmiştir.Teknoloji Hazırlık Seviyesi (THS), bir teknolojinin fikir aşamasından ticarileşmeye kadar olan sürecini ölçen sistematik bir ölçüm aracıdır.

Özellikle TÜBİTAK TEYDEB (1501, 1507, 1707) ve Horizon Europe gibi yüksek bütçeli destek programlarında THS, projenin teknik riskinin, bütçe uyumluluğunun ve ticarileşme potansiyelinin ölçüldüğü stratejik bir terazidir. Projenizi hakem değerlendirmelerinden başarıyla geçirecek ve teknolojik olgunluğunuzu kusursuz bir şekilde kanıtlamanızı sağlayacak metodolojik detayları inceleyeceğiz.

Teknolojinizin Olgunluğunu Ölçmek Neden Önemli?

Teknoloji Hazırlık Seviyesi (THS), bir teknolojinin henüz fikir aşamasındayken (THS 1) başlayıp, gerçek dünya operasyonlarında kanıtlanmış bir ürün haline gelene kadar (THS 9) geçirdiği süreci ölçen sistematik bir araçtır.

Bu kavramın tarihsel kökenleri, 1974 yılında NASA bünyesinde Stan Sadin tarafından atılan temellere dayanır. 1989 yılında Ray Chase ve ekibinin katkılarıyla 7 seviyeli bir modelden bugünkü 9 seviyeli modern haline evrilen TRL skalası, 2010 yılında Avrupa Komisyonu’nun tavsiyesiyle AB fonlarına (Ufuk 2020) entegre edilmiştir.

2013 yılında ISO 16290:2013 standardı ile uluslararası bir kanon haline gelen bu sistem, TÜBİTAK tarafından 2018 yılında millileştirilmiş ve 2020 yılından itibaren TEYDEB projelerinde zorunlu bir ön değerlendirme kriteri olarak uygulanmaya başlanmıştır. “Fikriniz ticarileşmeye ne kadar hazır?” sorusu artık subjektif yorumlardan arındırılmış, NASA disiplini ve AB standartlarıyla harmanlanmış teknik bir yanıta kavuşmuştur.

Bu rehber niteliğindeki yazımızda;

• THS kavramının ne olduğu,
• TÜBİTAK Teknoloji Hazırlık Seviyesi THS metodolojisi,
• THS’nin TEYDEB 1501 ve 1507 projelerindeki rolü,
• Hakem değerlendirme süreçlerinde dikkat edilen unsurlar,
• THS belirleme örnekleri ve ipuçları yer almaktadır.
• Teknoloji Hazırlık Seviyesi (THS) Nedir? Temel Kavramlar

THS, karmaşık Ar-Ge süreçlerini yönetilebilir ve ölçülebilir aşamalara bölen bir “ortak dil”dir. Mühendisler, şirket yöneticileri, hakemler ve fon sağlayıcı kurumlar arasındaki iletişim kopukluğunu gideren bu sistemin temel mantığı şu üç sütun üzerine inşa edilmiştir:

1. Sistematik Olgunluk Ölçümü: Teknolojinin sadece laboratuvarda çalışıp çalışmadığını değil, hedeflenen operasyonel ortamdaki performansını (Reliability/Safety) ölçer.
2. Risk Yönetimi ve Karar Destek: Seviye yükseldikçe (THS 1 -> 9), projenin “Teknik Riski” azalırken, üretim ve pazarlama odaklı “Finansal Yatırım Gereksinimi” artar. Bu denge, fon sağlayıcıların bütçe kararlarını nesnelleştirir.
3. Doğrusallık ve Kanıt Odaklılık: Her seviye, bir sonrakine geçiş için belirli teknik dökümanların (test raporları, analiz çıktıları, kullanıcı onayları) varlığını şart koşar.

TÜBİTAK’ın Teknoloji Hazırlık Seviyesi (THS) Metodolojisi ve Sektörel Soru Setleri

TÜBİTAK Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Daire Başkanlığı, genel THS tanımlarının yazılım veya sağlık gibi spesifik alanlarda yetersiz kaldığını saptayarak 2018 yılında 8 farklı sektörel soru seti geliştirmiştir. Bir yazılım projesindeki “doğrulama” kriteri ile bir ilaç projesindeki “faz çalışmaları” aynı kefeye konulamaz.

Bu kapsamda sunulan soru setleri şunlardır:

• Genel / Mühendislik / Sistem Geliştirme: Donanım ve makine odaklı projeler için.
• Yazılım Geliştirme: Algoritma doğruluğu ve sistem entegrasyonu odaklı.
• Sağlık: Tıbbi Cihaz, İlaç ve Tedavi, Tanı ve Tanı Kiti Geliştirme (3 ayrı set).
• Tarım ve Hayvancılık: Tarla/Bahçe Biyoteknolojisi, Bitki Koruma/Toprak Besleme, Hayvan Yetiştirme/Besleme (3 ayrı set).

TÜBİTAK ayrıca bu soruların doğru yorumlanması için bir “Terimler Sözlüğü” hazırlamıştır. Örneğin, “İlgili Ortam” teriminin bir yazılım projesinde “temsili veri seti” mi yoksa “müşteri sunucusu” mu olduğu bu sözlükte netleştirilmiştir.

THS belirleme sürecinde projeye uygun set seçilir, her seviye için tamamlanma yüzdesi hesaplanır. %80’in üzerinde tamamlanan son seviye, projenin mevcut THS’si olarak belirlenir.

THS Seviyeleri (1-9): Kavramdan Pazara 9 Adım

Aşağıdaki THS Seviyelerinin açıklamaları, NASA ve AB (Horizon Europe) tanımlarını TÜBİTAK’ın sektörel beklentileriyle sentezleyerek, her seviyenin teknik karşılığını ve TEYDEB projelerinde beklenen temel kanıtları sunmaktadır:

THS 1

Temel İlkelerin Gözlenmesi

Bilimsel araştırmaların kağıt üzerinde raporlandığı aşama. Literatür taraması, temel fiziksel prensiplerin makale/tebliğ düzeyinde sunulması.

THS 2

Teknoloji Konseptinin Formüle Edilmesi

Uygulama alanlarının tanımlanması. “Bu teknoloji nerede kullanılacak?” sorusunun yanıtlandığı, konsept tasarım dökümanlarının hazırlandığı evre.

THS 3

Deneysel Kavram Kanıtı

Laboratuvar ortamında ilk analitik ve deneysel çalışmalar. Bileşen düzeyinde ilk testler ve kavramın çalıştığına dair simülasyon çıktıları.

THS 4

Laboratuvar Ortamında Doğrulama

Temel bileşenlerin entegre edilerek laboratuvar (düşük sadakatli) ortamda test edilmesi. “Breadboard” prototipler ve bileşen doğrulama raporları.

THS 5

İlgili Ortamda Doğrulama

Teknolojinin, hedeflenen gerçek ortama benzer (temsili) bir ortamda test edilmesi. Kritik bileşenlerin laboratuvar dışına çıktığı ilk evre.

THS 6

İlgili Ortamda Prototip Gösterimi

Sistemin/alt sistemin gerçekçi bir ortamda (pilot tesis, test sahası) prototip gösterimi. Teknik riskin büyük ölçüde bertaraf edildiği raporlar.

THS 7

Operasyonel Ortamda Prototip Gösterimi

Sistemin gerçek çalışma koşullarında (saha testleri) prototip sergilemesi. Kullanıcı kabul testleri (UAT) ve operasyonel performans verileri.

THS 8

Sistemin Tamamlanması ve Kalifikasyonu

Tasarımın dondurulduğu, tüm testlerin ve sertifikasyonların (CE, ISO vb.) tamamlandığı aşama. Seri üretim öncesi son “kalifikasyon” raporları.

THS 9

Operasyonel Ortamda Kanıtlanmış Sistem

Ürünün piyasada, gerçek görev koşullarında başarıyla çalıştığı en yüksek seviye. Satış sonrası geri bildirimler ve yaygın kullanım kanıtları.

TEYDEB Projelerinde THS Neden Bu Kadar Önemli? Teknoloji Hazırlık Seviyesinin TEYDEB’deki Kritik Rolü

TÜBİTAK TEYDEB projelerinde THS, projenin “desteklenebilirliğini” belirleyen bir filtredir. Özellikle çağrılı sistemlerde şu noktalar hayati önem taşır:

• Ön Değerlendirme Eşiği: Çağrı metinlerinde genellikle projenin belirli bir THS aralığında olması istenir. Çoğu sanayi projesinde TEYDEB, THS 5 ile THS 8 aralığını (yani bir prototipi olan ve bunu saha testine taşımak isteyen projeleri) destekleme eğilimindedir.
• Ex-ante ve Ex-post Etki Analizi: Başvuruda “Mevcut THS” ve “Hedeflenen THS” beyan edilir. TÜBİTAK, paranın karşılığında alınan “teknolojik ilerlemeyi” bu iki değer arasındaki farkla ölçer.
• Teknik vs. Finansal Risk Dengesi: Düşük THS’li projeler (1-3) yüksek teknik risk taşır ve genellikle akademik fonlara (ARDEB) yönlendirilir. TEYDEB, teknik riskin yönetilebilir olduğu ancak ticarileşme için finansal desteğe ihtiyaç duyulan “Olgunlaşma” evresine odaklanır.

THS Nasıl Hesaplanır? Kritik “%80 Kuralı” ve Seviye Geçiş Mantığı

TÜBİTAK’ın hesaplama algoritması, subjektif tahminlere kapalı, katı bir matematiksel modele dayanır. Otomatik Excel tabanlı hesaplama aracında uygulanan süreç şu şekildedir:

• 6’lı Tamamlanma Skalası: Her soru için sadece “Evet/Hayır” denilmez. %0, %20, %40, %60, %80 veya %100 seçeneklerinden biri seçilir. Bu, projenin o aşamadaki ilerlemesini (Work-in-progress) gösterir.
• Eşit Ağırlıklı Ortalama: İlgili THS seviyesindeki tüm soruların tamamlanma yüzdeleri toplanır ve soru sayısına bölünür.
• %80 Eşiği (The 80% Rule): Bir seviyenin “tamamlanmış” sayılabilmesi için o seviyedeki soruların ortalamasının en az %80 olması şarttır. %79.9 bile o seviyenin tamamlanmadığı anlamına gelir.
• Doğrusallık İlkesi (Linearity Principle): Projenin resmi THS seviyesi, tamamlanmamış (yani %80’in altında kalmış) ilk seviyeden önceki son tam seviyedir.

Örneğin; THS 1: %100, THS 2: %100, THS 3: %60, THS 4: %100 ise projenin THS sonucu 2’dir. THS 4’teki başarınız, THS 3’teki eksiklik giderilene kadar geçersiz sayılır.

En Sık Yapılan THS Hataları ve Hakemlerin Dikkat Ettiği Unsurlar

Birçok nitelikli proje, metodolojik hatalar nedeniyle hakemler tarafından reddedilmektedir.

Sahadaki en yaygın 6 hata şunlardır:

1. Literatür Taramasının ve Temel Bilimsel Çıktıların İhmali: Proje sahipleri doğrudan THS 5’ten başladıklarını iddia ederler. Ancak hakemler, THS 1 ve 2’nin kanıtı olan akademik taramaları veya patent analizlerini İş Paketlerinde (İP) görmediklerinde projeyi “temelsiz” bularak seviyeyi düşürürler.
2. Gerçekçi Olmayan Hedef Beyanları: 12-18 aylık bir projede THS 3’ten THS 9’a çıkılacağını iddia etmek stratejik bir hatadır. Sertifikasyon, saha testleri ve kalifikasyon süreçleri genellikle öngörülenden daha uzun sürer.
3. Prototip Tanımındaki Kavram Karmaşası: Laboratuvarda kablo yığınlarıyla çalışan bir düzeneğin (THS 4), “operasyonel ortamda çalışan sistem” (THS 7) olarak beyan edilmesi en sık ret gerekçesidir.
4. İş Çıktıları Arasındaki Teknik İlişkinin Kurulamaması: Proje çıktılarının birbirini nasıl beslediği (İP1’in verisinin İP2’ye nasıl girdiği) net değilse, THS ilerlemesi inandırıcı bulunmaz.
5. Kanıt Dosyası (Evidence File) Eksikliği: THS sorularına verilen “Tamamlandı” yanıtlarını destekleyecek test raporları, fotoğraf, video veya üçüncü taraf onaylarının başvuru ekine konulmaması.
6. Sektörel Set Seçimi Hatası: Yazılım projesi için “Genel” setin doldurulması, yazılım yaşam döngüsü (SDLC) adımlarının atlanmasına ve dolayısıyla seviyenin yanlış hesaplanmasına yol açar.

THS Teknoloji Hazırlık Uyumlu Proje Yazımı İçin Adım Adım Doğru THS Belirleme Kılavuzu

Projenizi sunmadan önce şu üç fazlı stratejiyi izlemelisiniz:

Proje Öncesi: Mevcut Durum Analizi

Elinizdeki tüm teknik dökümanları listeleyin.

TÜBİTAK’ın 8 sektör setinden projenize en uygun olanı belirleyin ve Terimler Sözlüğü’ndeki tanımlarla eşleştirin.

“Mevcut THS” için dürüst bir öz değerlendirme yapın; %80 kuralına takılan seviyeleri belirleyin.

Yazım Aşaması: İş Paketleri (İP) Kurgusu

İş paketlerini THS sorularını yanıtlayacak şekilde tasarlayın. Örneğin; İP1: Literatür ve Rakip Analizi (THS 1-2), İP2: Algoritma ve Tasarım (THS 3), İP3: Laboratuvar Testleri (THS 4).

Her İP’nin sonuna bir “THS Doğrulama Çıktısı” (Test raporu vb.) ekleyin.

Çıktı Hedeflemesi: Ticarileşme Vizyonu

Proje bittiğinde ulaşacağınız seviyeyi, pazarın gerektirdiği sertifikasyonlarla (ISO, CE, FDA) uyumlu şekilde belirleyin. TEYDEB hakemleri, ticarileşme için gereken yasal izinlerin proje takvimine dahil edilip edilmediğine titizlikle bakar.

TEYDEB Çağrılarında THS ile İlişkili Diğer Kritik Noktalar

• Proje başvurusu, teknik yeterlilikle birlikte Teknoloji Hazırlık Seviyesi (THS) bazlı ticarileşme olgunluğu ile de değerlendirilir.
• Projenin teknolojik bir problemi çözme kabiliyeti göstermesi gerekir.
• Uluslararası fonlara başvuru geçmişi, önceki projelerin ticarileşmesi, ilk başvuru, yeşil mutabakat uyumu gibi konular ek puan getirebilir.

Teknoloji Hazırlık Seviyesi, TÜBİTAK projelerinin yeni para birimidir. Ar-Ge fikrinizin değerlendirilmesi, desteklenmesi ve ticarileşmesi sürecinde THS hem teknik hem stratejik bir araçtır. Özellikle çağrılı sistemlerde projenin reddedilme nedenlerinin başında eksik veya hatalı THS belirleme yer almaktadır. THS belirleme sürecini ciddiyetle ele almalı, tüm başvuru dosyanızı bu bilgiyle şekillendirmelisiniz.

Bir Yapay Zeka (AI) Projesi Üzerinden THS Teknoloji Hazırlık Seviyesi Analizi

Senaryo: Firma, “X-Ray Görüntülerinden Otomatik Anomali Tespiti” yapan bir derin öğrenme yazılımı geliştirmektedir.

Mevcut Durum (THS 4):

İP 1 (Tamamlandı): Akademik literatür ve rakip patent taraması yapıldı (THS 1-2 tamam).

İP 2 (Tamamlandı): Algoritma mimarisi tasarlandı, açık kaynak veri setleri ile laboratuvar ortamında doğruluk testleri yapıldı (%92 başarı) (THS 3-4 tamam).

Eksik: Hastane ortamında (gerçek ortam) gerçek hastaların anonimleştirilmiş verileriyle bir pilot çalışma yapılmadı.

Proje Hedefi (THS 7):

İş Paketi 1 (Geliştirme): Algoritmanın hastane bilgi sistemlerine (PACS) entegrasyonu.

İş Paketi 2 (Test): İlgili ortamda (Eğitim Hastanesi Pilotu) 5.000 yeni vaka üzerinde doğrulama.

Beklenen Kanıt: Saha Test Raporu, Kullanıcı Kabul Formu (UAT) ve Klinik Doğrulama Sonuçları

Gerekçe: Proje sonunda sistem “Operasyonel Ortamda Prototip Gösterimi” (THS 7) aşamasını tamamlamış olacaktır.

Teknoloji Hazırlık Seviyesini Belirlemek İçin Kaynaklar

• TÜBİTAK THS Belirleme Dosyası (Excel)
• TÜBİTAK THS Terimler Sözlüğü

Neden Profesyonel Danışmanlık Almalısınız?

Teknoloji Hazırlık Seviyesi belirlemek, bir Excel formuna “X” işareti koymaktan çok daha derin bir stratejik mühendislik kararıdır. Hatalı bir THS beyanı, sadece teknik bir yanlış değil; projenin “kurgusunun bozuk olduğu” algısını yaratarak reddedilmesine neden olan bir yönetim hatasıdır.

Profesyonel bir stratejist ile çalışmanın 3 temel avantajı:

1. Hakem Odaklı Strateji: Hakemlerin hangi soru setinde hangi kanıtı (Test raporu, analiz çıktısı, fatura vb.) aradığını bilerek projenizi bu beklentiye göre kurgularız.
2. Risk ve Bütçe Senkronizasyonu: THS seviyeniz ile talep ettiğiniz bütçenin tutarlılığını denetleyerek, “fikir aşamasındaki projeye seri üretim bütçesi istenmesi” gibi elenme gerekçelerini ortadan kaldırırız.
3. Metodolojik Kusursuzluk: %80 kuralı, doğrusallık ilkesi ve terimler sözlüğü arasındaki ince çizgileri yöneterek, projenizin teknik olgunluğunu NASA ve TÜBİTAK standartlarında, tartışmaya kapalı bir şekilde sunarız.

THS, projenizin teknolojik pasaportudur. Bu pasaportun yanlış vizelerle (hatalı beyanlar) doldurulması, kapıdan dönmenize neden olur. Ar-Ge fikrinizin ulusal ve uluslararası fonlarda hak ettiği desteği alması için teknolojik olgunluğunuzu bilimsel bir disiplinle belgelendirmelisiniz.

Teknolojiniz pazara gerçekten ne kadar yakın? Riske girmeyin. Hatalı THS beyanı nedeniyle projenizin teknik değerlendirmeden elenmesini engellemek ve kabul şansınızı maksimize etmek için yanınızdayız.

Ücretsiz THS Ön Analizi ve Stratejik Danışmanlık için bizimle iletişime geçin. Ar-Ge projenizin geleceğini, uluslararası standartlarda uzman bir bakış açısıyla birlikte inşa edelim.